Tranh cát biểu diễn Hai Bà Trưng

Vợ chồng Lạc tướng Hùng Định, huyện lệnh huyện Mê Linh sinh hạ được hai cô con gái, đặt tên là Trưng Trắc, Trưng Nhị. Từ nhỏ, hai chị em thích múa võ, đánh côn. Vừa thêu xong một vuông vải hay chăm xong một nong kén là hai chị em lại kéo nhau ra góc vườn sau nhà. Ở đó, hôm thì họ tập bắn cung, hôm thì tập thêm một đường kiếm mới. Phu nhân quan huyện lệnh tỏ ý không bằng lòng việc con gái mải mê côn quyền thì ông gạt đi, nói:
- Vợ chồng mình không có con trai. Trưng Trắc, Trưng Nhị sẽ thay ta lo việc sau này.
Bấy giờ nhà Hán đô hộ nước ta. Trước mắt, chúng vẫn để cho các lạc tướng, lạc hầu dòng dõi các vua Hùng làm huyện lệnh, huyện trưởng nhiều vùng đất ở Giao Chỉ. Nhưng một khi đã vững chân, chúng tất sẽ loại bỏ họ và thay bằng bộ máy cai trị toàn người Hán. Biết rõ ý đồ đó, Lạc tướng Hùng Định cũng như nhiều người khác luôn mưu tính nổi dậy, đánh đuổi quân xâm lược ra khỏi bờ cõi. Ngặt vì ông đã già, biết mình không kham nổi việc lớn, nên mọi chí hướng ông đặt cả vào hai con. Ông còn gả con gái đầu cho Thi Sách, một tráng sĩ trẻ tuổi có tiếng đảm lược. Thi Sách là huyện trưởng huyện Chu Diên, người cũng như ông đang nung nấu ý đồ nổi dậy, đánh đổ ách đô hộ của nhà Hán.
Hai vợ chồng Thi Sách và Trưng Trắc thật tâm đầu ý hợp. Lấy nhau một thời gian, chàng chia tay vợ lên đường đi các nơi chiêu tập anh hùng hào kiệt, gây dựng lực lượng. Trưng Trắc cùng cha mẹ và em gái ở nhà cũng lo tích thảo dồn lương, vận động trai tráng để sẵn sàng mưu đồ nghiệp lớn...
Công việc đang tiến triển thì tin dữ đưa về: quan huyện trưởng huyện Chu Diên đã bị Tô Định thái thú nhà Hán là một kẻ rất gian giảo hãm hại.Thù nhà nợ nước, Trưng Trắc bàn với Trưng Nhị cùng khởi sự và được em gái hết lòng tán thưởng. Quan huyện lệnh Mê Linh cũng hoàn toàn ủng hộ hai con. Ông bà xuất hết tiền của, cho toàn bộ các tráng đinh dưới quyền xung vào quân ngũ và kêu gọi dân chúng trong vùng cùng ứng nghĩa. Ngày mùng 6 tháng Giêng năm Canh Tý (năm 40 theo tây lịch), Trưng Trắc, Trưng Nhị phất cờ khởi nghĩa. Hai nàng cưỡi hai con voi trắng, dựng cờ súy bên sông Hát làm lễ tế cờ. Lời thề có câu:
Một xin rửa sạch nước thù Hai xin nối lại nghiệp xưa vua Hùng Ba kẻo oan ức lòng chồng Bốn xin vẻn vẹn sở công lênh này.
Cứ sau mỗi câu, mọi người lại nhất tề hô “Xin thề!”, tiếng hô vang dậy cả một khúc sông...
Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng phát triển mạnh mẽ và lan rộng khắp các vùng. Nghĩa quân chiếm huyện thành Mê Linh, rồi kéo quân về đánh thành Luy Lâu. Thái thú Tô Định chống giữ không nổi phải bỏ phủ thành chạy thoát thân. Chỉ sau ba tháng, Trưng Trắc, Trưng Nhị đã thu được 65 thành ấp trong cả nước, đuổi cổ bọn đô hộ ra khỏi bờ cõi.
Cuối mùa xuân năm ấy, trong lễ ăn mừng chiến thắng tại thành Mê Linh, Trưng Trắc được mọi người tôn lên làm Nữ Vương. Sử gọi bà là Trưng Nữ Vương, nhưng dân gian vẫn quen gọi là Bà Trưng, và gọi hai chị em bà là Hai Bà Trưng. Nhờ công Hai Bà, lần đầu tiên trong thời kì Bắc thuộc, nước ta giành được độc lập sau nhiều năm bị nhà Hán đô hộ. Đại Nam quốc sử diễn ca đã ghi nhận sự kiện này bằng hai câu thơ rực rỡ như vàng son:
Đô kì đóng cõi Mê Linh Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta.
Năm 43, nhà Hán phái danh tướng Mã Viện đem quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Trước một kẻ thù đông và thiện chiến, quân ta chống lại không nổi. Để khỏi sa vào tay giặc, Hai Bà nhảy xuống sông Cẩm Khê tuẫn tiết, ghi dấu một trang sử oanh liệt của dân tộc…