Sử sách ghi lại, mùa xuân năm 987, lần đầu tiên vua Lê Đại Hành cùng văn võ bá quan đến cày ruộng ở Đọi Sơn và bắt được chum vàng. Đến năm 988, tổ chức cày ở Bàn Hải bắt được chum bạc, vì thế những thửa ruộng này còn được gọi là Kim Ngân Điền. Từ đó, hàng năm cứ vào dịp đầu xuân, nhà vua lại ra đồng cày ruộng, làm Lễ tịch điền để cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Các triều đại sau này đều tổ chức lễ hội Tịch điền một cách thành kính, trang trọng, cầu mùa màng bội thu, khuyến khích mở mang nông trang. Lễ hội Tịch điền đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa quan trọng bởi ý nghĩa nhân văn và tinh thần khuyến khích sản xuất nông nghiệp: “Một lần vua cầm cày hơn ngàn lần vua xuống chiếu khuyến dụ, một lần vua gần dân hơn ngàn lần vua hô hào cổ vũ”.
 

Phần lễ trong lễ hội Tịch điền có các nghi thức: rước trống, rước linh vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống chân núi và nhập với đoàn rước Thành Hoàng Làng cùng tổ nghề trống Đọi Tam dưới chân núi Đọi. Đoàn rước tiến về khu ruộng mà trước đây vua Lê Đại Hành đã đi cày đầu năm. Tiếp đó là lễ bái yết Thần nông, cầu cho một năm mới mùa màng bội thu, nhân khang vật thịnh.
Một nghi lễ quan trọng của Lễ hội Tịch điền là tái hiện cảnh vua Lê Đại Hành cày ruộng khuyến nông. Nghi lễ này do một vị cao niên trong làng thực hiện. Sau khi khoác long bào và đeo mặt nạ, vị bô lão hóa thân thành vua Lê Đại Hành nhập thế và bắt đầu thực hiện nghi lễ Tịch điền, theo sau là các thôn nữ đi gieo hạt giống. Sau khi vua Lê Đại Hành (do bô lão nhập thế) cày 3 sá đầu tiên; đại diện lãnh đạo Đảng, Nhà nước cày 3 sá tiếp theo; lãnh đạo tỉnh Hà Nam cày 5 sá; lãnh đạo huyện Duy Tiên cày 7 sá; lãnh đạo xã Đọi Sơn và các bô lão cày 9 sá. Khi những luống đất được bật lên, các thôn nữ mang theo những giỏ hạt ngũ cốc gieo xuống luống cày, cầu mong vụ mùa bội thu, no đủ.
Lễ hội Tịch điền có nhiều hoạt động văn hoá văn nghệ như thi vẽ trang trí trâu, thi đấu bóng chuyền, đấu vật, thi làm bánh giầy, biểu diễn nghệ thuật chèo, trưng bày triển lãm sản phẩm nông nghiệp, làng nghề… Và nhiều trò chơi dân gian: đánh đu, bịt mắt bắt dê, đi cầu khỉ, bịt mắt đập niêu, chọi gà, … mang lại không khí nhộn nhịp, tươi vui cho lễ hội.
Lễ hội Tịch Điền mang ý nghĩa khuyến nông và là nét đẹp văn hóa trở về nguồn cội. Không chỉ cầu mong cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi, Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn còn khơi dậy tình cảm gắn bó, tình yêu lao động của người dân với quê hương và giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.
Tranh cát động Thế Nhân - hoạ sĩ Nguyễn Thế Nhân xin gửi tới quí độc giả video clip vẽ tranh cát :